رشد ۹۰ درصدی پایه پولی؛ واقعیت آماری چیست؟

بررسی آمار بانک مرکزی نشان می‌دهد پایه پولی ایران از حدود ۱٬۱۵۴ هزار میلیارد تومان در شهریور ۱۴۰۳ به ۲٬۱۹۶ هزار میلیارد تومان در اسفند ۱۴۰۴ رسیده است. به همین دلیل طی ۱۸ ماه، پایه پولی حدود ۱٬۰۴۲ هزار میلیارد تومان افزایش یافته و نزدیک به ۹۰ درصد رشد داشته است. این رقم، مبنای ادعای مطرح‌شده درباره افزایش قابل‌توجه «چاپ پول» در دولت چهاردهم است؛ اما از نظر اقتصادی، پایه پولی را نمی‌توان معادل چاپ فیزیکی اسکناس دانست.

پایه پولی چیست و چرا با چاپ اسکناس تفاوت دارد؟

پایه پولی شامل:

• اسکناس و مسکوک در دست مردم
• سپرده‌ها و ذخایر بانک‌ها نزد بانک مرکزی

به همین ترتیب بخش عمده پایه پولی مربوط به ذخایر بانکی است، نه اسکناس چاپ‌شده. در نتیجه افزایش ۱٬۰۴۲ همت پایه پولی به معنای چاپ همین مقدار اسکناس نیست.

چرا روایت «چاپ پول» دقیق نیست؟

روایت رسانه‌ای «چاپ ۱٬۰۴۲ همت پول» یک تعبیر ساده‌شده از رشد پایه پولی است. چاپ پول (خلق اسکناس) فقط یکی از اجزای پایه پولی است. افزایش پایه پولی می‌تواند ناشی از:

• افزایش بدهی بانک‌ها به بانک مرکزی
• رشد اضافه‌برداشت‌ها
• افزایش دارایی‌های خارجی بانک مرکزی
• سیاست‌های اعتباری
• کسری بودجه دولت

بنابراین رشد پایه پولی الزاماً به معنای چاپ اسکناس نیست.

مقایسه تاریخی؛ چرا ادعای «از زمان هوخشتره تا امروز» دقیق نیست؟

برخی ادعا کرده‌اند که «کل پول چاپ‌شده از زمان هوخشتره تا قبل از دولت چهاردهم کمتر از ۱٬۰۴۲ همت بوده است». این مقایسه:

• اسمی است
• غیرعلمی است
• فاقد مبنای تاریخی و اقتصادی است

زیرا حجم پول در طول تاریخ ایران قابل اندازه‌گیری دقیق نیست و ساختار پولی کشور در دوره‌های مختلف کاملاً متفاوت بوده است.

رشد پایه پولی چه پیامدهایی دارد؟

افزایش پایه پولی می‌تواند بر اقتصاد اثر بگذارد، اما به‌تنهایی معیار کافی برای تحلیل نیست. برای ارزیابی آثار آن باید شاخص‌های زیر نیز بررسی شوند:

• نقدینگی
• تورم
• کسری بودجه دولت
• رشد اعتبارات بانکی
• ضریب فزاینده پولی

در نتیجه تحلیل رشد پایه پولی باید در کنار سایر متغیرهای کلان انجام شود.

جمع‌بندی

رشد حدود ۹۰ درصدی پایه پولی در ۱۸ ماه یک واقعیت آماری مهم است؛ اما تعبیر آن به‌عنوان «چاپ ۱٬۰۴۲ همت پول» از نظر تخصصی دقیق نیست. پایه پولی شامل ذخایر بانکی نیز هست و افزایش آن الزاماً به معنای چاپ اسکناس نیست. برای تحلیل آثار این رشد بر اقتصاد، باید نقدینگی، تورم، کسری بودجه و سیاست‌های اعتباری نیز بررسی شوند.